گويند آنان كه به بعث و نشور و ثواب و عقاب و جزاء و لقاء ايمان ندارند ، اميد ( 1 ) ثواب ندارند و ترس عقاب ، گويند : ائت بقران غير هذا ، قرآنى دگر بيار جز از اين يا بدل كن آن را به قرآنى دگر ، جواب ده اى محمّد ايشان را و بگوى كه : مرا نباشد كه آن را بدل كنم از بر خود ، و اصل تلقاء ، جهت برابر باشد ، و مراد آن است كه : من عند نفسى . * ( إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ ) * . « ان » ، به معنى « ما » ى نفى است ، بگو كه من متابعت نكنم الا آن را كه به من وحى كرده باشند ، يعنى كه من [ جز ] ( 2 ) از وحى نگويم و از تلقاء نفس خود هيچ نگويم ، چه اگر چنين كنم ايمن نباشم از عذاب روزى عظيم ، يعنى روز قيامت . و آن كس كه بدين آيت تمسّك كرد در آن كه نسخ قرآن به سنّت نشايد كردن براى آن كه رسول مىگويد : مرا نباشد كه آن را بدل كنم از خود ، او را گوييم : اين مسلَّم است كه رسول را اين نباشد و جز به وحى نگويد ، و لكن آنچه او گويد از سنّت كه قرآن بدان نسخ كنند ، نه از او باشد ، از خداى تعالى بود ، چه او از خويشتن هيچ چيزى نگويد مگر به وحى ، بيانه : وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى ، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى ( 3 ) ، پس استدلال به اين آيت در اين باب بعيد است . آنگه تنبيه كرد ايشان را بر نبوّت خود و صحّت [ قول ] ( 4 ) خود گفت : بگو اى محمّد : * ( [ قُلْ ] ) * ( 5 ) * ( لَوْ شاءَ اللَّه ما تَلَوْتُه عَلَيْكُمْ ) * ، انديشه نكنى كه من سالهاى دراز است تا در ميان شما ام ، هرگز از اين معنى بر دل من و خاطر من گذر نكرد و تعرّض و مثل اين ( 6 ) نكردم ( 7 ) ، اگر نه آنستى كه خداى مىفرمايد و مىخواهد از من اين معنى هم نكردمى ، گفت ، بگو اى محمّد كه : اگر خداى خواستى ، من اين قرآن بر شما نخواندمى ، * ( وَلا أَدْراكُمْ بِه ) * ، و نه خداى شما را به آن اعلام كردى ، يقال : ذريت كذا و

--> ( 1 ) . مل : و اميد . ( 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 3 ) . سورهء نجم ( 53 ) آيهء 3 و 4 . ( 5 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مل ، از قرآن مجيد افزوده شد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : تعرض مثل اين . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها اكنون .